بیابان و بیابان زدایی در هرمزگان

بيابانزائي از جمله فرآيندهائي است كه با شتابي فزاينده و در مقياسي  فرامنطقه اي ، كارائي سرزمين ها را كاسته و بر دامنه كيفي و كمي آلودگي هاي زيست محيطي مي افزايد .به همين دليل است كه سازمان ملل ، بيابانزائي را بطور رسمي در رده مهمترين دشواري هاي عصر حاضر طبقه بندي كرده است

طبق مطالعات و بررسی های موجود بالغ بر 1565 هزار هكتار از اراضي استان را عرصه هاي بياباني تشكيل مي دهد ،كه از اين ميزان سطح مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی 612 هزار هکتار بوده که 396086 هکتار ان منطقه برداشت19751 هکتار منطقه حمل و197003 هکتار منطقه رسوب می باشد. از کل مساحت مناطق رسوب 50451 هکتار دارای شدت زیاد 63448 هکتار دارای شدت متوسط و 83103  هکتار دارای شدت کم.

183 کانون بحران ماسه های روان درکشور شناسایی شده که 28 کانون در هرمزگان است که سطحي قريب به 318 هزار هکتار از اراضي بیابانی استان را تشكيل مي دهد.

در این بین  وجود ماسه زارهاي فعال بخصوص در حوزه مکران و شرق شهرستان جاسك موجب بروز مشكلات عديده اي براي ساكنان اين مناطق گرديده است. اين موارد و اثرات مخرب توفان هاي ماسه بر زير ساخت هاي اقتصادي ، راه هاي مواصلاتي و اسکله هاي صيد و صيادي مراکز نظامی و انتظامی لزوم مهار و كنترل تپه هاي ماسه اي و جلوگيري از مدفون شدن و آسيب ديدن اين زير ساخت ها را اجتناب ناپذير مي نمايد.                 

لزوم بيابانزدائي و كنترل فرسايش بادي :

تاثيرات منفي هجوم ماسه هاي روان  بر عرصه هاي بياباني به گونه اي است كه ریزگردها بادي اراضي كشاورزي ، راههاي مواصلاتي ، اماكن مسكوني و تاسيسات شيلاتي ، کشاورزی و غيره را مورد تهديد قرار داده و خسارات جبران ناپذيري را به اين مناطق وارد مي سازد ؛ احياء مجدداين اراضي ؛ مستلزم صرف هزينه هاي هنگفت است. با توجه به برنامه توسعه استان هرمزگان ، لازمه پيشبرد اين برنامه ها ، مقابله با شرايط محدود كننده فرسايش بادي بخصوص در شرق استان  مي باشد.

 اجراي هر گونه پروژه عمراني بالاخص در مناطق شرقي استان ، با توجه به مرز طولاني دريائي ، پروژه هاي مرتبط با صيد و صيادي واسكله هاي احداثي و استفاده از آب سد هاي در دست احداث جگين ، گابريك ، جاده جاسك به چابهار و بطور كلي كليه زير ساخت هاي اقتصادي كه حيات اقتصاد در منطقه به آن مرتبط است منوط به اجراي پروژه هاي تثبيت ماسه هاي روان و بيابانزدايي است . بعنوان مثال اراضي طرح توسعه کشاورزي دشت جگين (آبخور سد جگين ) در عرصه اي به مساحت حدود 4500 هکتار در شرق رودخانه جگين و حد فاصل رودخانه هاي جگين و گابريک , واقع است ؛ علاوه بر اراضي تحت امر توسعه کشاورزي , اراضي مجاور آن نيز در معرض فرسايش بادي قرار دارد , اين مهم بخصوص با توجه به توسعه و رشد شتابان منطقه مکران در صورت عدم برنامه ریزی لازم و توجه کمتر به مباحث طبیعی و زیست محیطی بویژه عملیات های مرتبط با کاهش عوامل تخریب و بیابان زدایی مي تواند اجراي برنامه هاي اراضي مورد نظر را تحت الشعاع قرار داده  و مختل نمايد.

اقدامات  شاخص در راستاي بيابانزدائي از ابتدا تا کنون

•  مديريت روان آب ها:

استان هرمزگان به لحاظ واقع شدن در مناطق بياباني از استان هاي خشك و به نوعي خيلي خشك ايران به شمار مي رود خصوصيات اقليمي اين استان باعث شده كه بارندگي از پراكنش نامنظمي برخوردار بوده و عمدتا به صورت رگبار نازل گردد. عامل فوق و لخت بودن خاك باعث شده كه بيشتر بارندگي به صورت روان آب از دسترس خارج شده و به دريا بريزد.

به منظور استفاده بهينه از جريان هاي سطحي از جمع آوري آب به كمك بندسار هاي خاكي استفاده مي شود که عمدتا با مشارکت مردم و بعنوان دانش بومی و قدیمی درراستای استفاده حداکثری از شرایط سخت بیابانی می باشد استفاده بهينه از منابع آب و خاك با توجه به پتانسيل و استعداد هاي بالقوه اين استان در مناطق مختلف آن به روش هاي فوق الذكر مي تواند راه كار اساسي جهت مقابله با بيابانزايي ، احياء مراتع و حفاظت خاك باشد . استفاده از بند هاي خاكي كوتاه هلالي شكل كه هر كدام بعنوان سرريز بند خاكي ديگري عمل مي كنند به لحاظ مستقر شدن پوشش گياهي پايا و هزينه كم اجراي آن ها مقرون به صرفه بوده و مي تواند به عنوان شاخص ترين پروژه جهت احياء مراتع و مقابله با بيابانزايي مد نظر قرار گيرد بدین منظور به میزان حدود 32 هزار هکتار در قالب عملیات های زیر بخش جنگل ، مرتع و بیابان استان پروژه های مدیریت روان آب اجرا گردیده است.

کارکرد عملیات مدیریت رواناب بند خاکی

1-استفاده حداکثری از حداقل روان آبهای موجود در مناطق خشک

2-افزایش رطوبت خاک و مساعد سازی شرایط کشت و رشد گونه های جنگلی و چند منظوره

3-ایجاد اشتغال

4-ایجاد محیط های سبز و شاداب در اراضی کم پوشش و فاقد پوشش و بیابانی و کمک به معیشت مردم در قالب برداشت علوفه در بندهای احداثی و کشت گونه های چند منظوره و استفاده از محصول آنها از قبیل نخل ، سه پستان و...

5- جلوگیری از فرسایش خاک ومدیریت سیلابهای فصلی

• تثبيت ماسه هاي روان:

از جمله موفق ترين طرح هاي صورت گرفته در راستاي مقابله با فرسايش بادي و تثبيت ماسه هاي روان در استان هرمزگان , طرح تفضيلي اجرائي تثبيت ماسه هاي روان و بيابانزدائي در حوزه شرق شهرستان جاسک و تثبيت ماسه هاي روان بامالچ پاشي به همراه نهال كاري است . مالچ نفتي جهت تثبيت تپه هاي ماسه اي و در نهايت آماده كردن شرايط جهت نهالكاري و كار بيولوژيك مي باشد . لازم به ذکر است در این زمینه به میزان بیش از 51 هزارهکتار اقدام به کشت نهال و نهالکاری گردیده و همچنین جهت تثبیت شنهای روان و جلوگیری از ایجاد طوفانهای گرد و غبار در شرق استان به میزان حدود 9 هزار هکتار عملیات تواماً مالچ پاشی و نهالکاری صورت پذیرفته است.

اثر بخشی پروژه مالچ پاشی همراه با نهالکاری و باد شکن غیر زنده

1-تثبیت شن های روان و ایجاد و فراهم آوری زیست انسانی و مصونیت بخشی به اجتماعات انسانی و روستاها از طریق جلوگیری از هجوم ماسه های روان

2- کمک به پایدارسازی زیر ساخت های عمرانی، صنعتی و کشاورزی مانند مصونیت بخشی به جاده مواصلاتی جاسک-چابهار حد فاصل هیمن وسدیچ و طرحهای توسعه بخش کشاورزی .

3-  ارتقای شاخص های زیست محیطی با کاهش گرد و خاک و کمک به سلامت و بهداشت جوامع انسانی شرق جاسک

4- ایجاد زمینه های مناسب جهت توسعه گردشگری طبیعت

• سایر اقدامات انجام شده :

در راستای اهداف سازمانی وبه منظور حفاظت از آب وخاک ،احیاء وتوسعه پوشش گیاهی ،افزایش سرانه جنگل وهمچنین بمنظور جلو گیری از هجوم ریز گردها وتثبیت وکاهش آلاینده های صنعتی تاکنون در بخش های فنی ( جنگل، مرتع و بیابان) علاوه بر عملیاتهای انجام شده  چون نهالکاری، مدیریت روان آبها ، اقدامات به شرح ذیل نیز انجام گرفته  است:

• اجرای بادشکن زنده در سطح 122 هکتار
• اجرای بادشکن غیر زنده در سطح 228 هکتار(57 کیلومتر)
• تولید نهال به میزان بیش از 11 میلیون اصله
• مدیریت چرا در سطحی بیش از 2 میلیون هکتار
• اجرای طرحهای مشارکتی در قالب احداث بند بمنظور احیای اراضی بیابانی بصورت مدیریت روان آب در سطحی معادل 1000 هکتار و احاله مدیریت عرصه به مردم و جوامع بیابان نشین

-ا حداث بزرگترین نهالستان مادری جنوب كشوردر تولید گونه هاي گرمسيري با پتانسیل تولید بیش از یک میلیون اصله نهال وبا تنوع بیش از 50 گونه درسطح 8هکتار در منطقه باغو شهرستان بندرعباس

-  تولید وکشت حرا وچندل در قالب طرح ملی مدیریت پایدار جنگلهای ساحلی(مانگرو) با کشت نزدیک به 11 و نیم میلیون اصله

(تولید  نهال گونه هاي مانگرو (حرا و چندل ) در استان هرمزگان توسط اداره كل منابع طبيعي و آبخیزداری با مشارکت جوامع محلی وساحل نشینان توليد و در خورها ، مصب رودخانه ها و سواحل مستعد كشت گرديده است . )

 - - طرح جنگلکاری مکران ؛ به منظور تثبیت شن های روان دردوطرف جاده ارتباطي سيريك –جاسك.به میزان 1000 هکتار

- همچنین بمنظور حفظ ذخایر ژنتیکی درختان و درختچه های بومی استان تاکنون در سطحی معادل 95000 هکتار ذخیره گاه جنگلی در مناطق مختلف استان ایجاد کرده است.

در بخش مرتع نیز با هدف کنترل روان آب های سطحی، افزایش پوشش گیاهی، کاهش چرای دام، پراکنش مناسب دام در سطح مرتع ، افزایش تولید در واحد سطح ، کمک به ارتقا توان مالی و معیشت مرتعداران، کاهش تخریب خاک مراتع با جلوگیری از ایجاد رواناب به فعالیتهایی چون احداث هلالی آبگیر ، حفر چاه (66 حلقه)، نصب تلمبه بادی (217) و احداث آبشخور دام(223 دستگاه)  اقدام گردیده و همچین به میزان 204 فقره طرح مرتعداری به مساحت 1487075 هکتار تهیه که 119 فقره به مساحت 828609 هکتار احاله گردیده است

برنامه های منابع طبیعی در خصوص مدیریت بیابان و بیابان زدایی

تعریف عملیات مشخص و اجرای آنها در قالب پروژه های مختلف که ذکر آنها گذشت

• سیاستگذاری ها و ضوابط مدیریت مناطق بیابانی
• در تهیه و اجرای طرح ها اصول جامع نگری ، مشارکت پذیری مردم و دستگاه های موثر در تصمیم گیری در قالب مدیریت جامع منابع طبیعی
• با توجه به تغییر اقلیم و ملاحظات و تحولات اقتصادی و اجتماعی و ارتقای شاخص های فرهنگی و آگاهی های بومی، لزوم اصلاح و بازنگری طرح های مطالعاتی در اولویت قرار گرفته لذا مطالعه طرح های قدیمی شرق جاسک و مطالعه جدید غرب جاسک پیشنهاد می گردد.
• نیازهای تحقیقاتی و مشاورای کاربردی با استفاده از ظرفیت های طبیعی سواحل استان بخصوص گونه های مرتعی ساحلی
• حرکت به سمت کاهش عوامل تخریب سرزمین با کنترل عوامل تخریب و ایجاد تعادل بین تخریب و احیا
• استفاده از ظرفیتهای بین المللی بخصوص سرمایه و دانش و تلفیق و کنار هم گذاری آن با دانش بومی
• از آنجایی که پیشگیری و کنترل عوامل تخریب همواره موثرتر ، کم هزینه تر و پایدارتر است بدین جهت کنترل و پیشگیری از عواممل تخریب در برنامه ریزی های توسعه ای منطقه می بایست در اولویت جدی باشد.
• استفاده از تنوع گونه ای و گونه های بومی در عملیاتهای  نهالکاری
• مطالعه در جهت استفاده از روش های نوین کم آبیاری در نهال کاریها
• شناسایی عرصه های بیابانی با قابلیت های مختلف از قبیل طبیعت گردی، پرورش وحوش بیابانی و... و احاله آن به بهره برداران بومی
• شناسایی و مدیریت و حل تعارضات احتمالی اجتماعی و تاکید بر استفاده حداکثری از اقدامات تسهیلگری و هم افزایی مولفه های موثر در مدیریت عرصه های بیابانی
• تاکید بر استفاده از فرهنگ بومی و هنجارهای قومیتی در راستای کاهش عوامل تخریب و افزایش ضریب حفاظتی عرصه های بیابانی
• استفاده از ظرفیت مسولیتهای اجتماعی بنگاه های اقتصادی بخصوص در منطقه در حال توسعه مکران و شهرستان جاسک
• در اجرای طرح های مصوب مدیریت مناطق بیابانی و کنترل کانون های بحرانی فرسایش بادی بویژه در شرق جاسک از مشارکت سازمان های مردم نهاد و تشکل های جوامع محلی ، نهادها و دستگاه ها و شرکت های موثر استفاده گردد.